Edukacja przyrodnicza w mieście. Mikrowyprawy, które łączą mieszkańców z naturą

Czy miejski park może stać się przestrzenią prawdziwej przygody? Czy podczas jednego spaceru można nauczyć się rozpoznawać ptaki, zrozumieć znaczenie martwego drewna, odkryć tajemnice grzybów i spojrzeć na znane drzewa zupełnie inaczej? Doświadczenia mikrowypraw i spacerów przyrodniczych, które zrealizowaliśmy na zlecenie Zarządu Zieleni m.st. Warszawy pokazują, jak wiele możliwości edukacyjnych kryje się w codziennym krajobrazie miasta. To także inspiracja dla samorządów, które chcą rozwijać edukację ekologiczną mieszkańców, budować ich relację z przyrodą i zachęcać do bardziej świadomego korzystania z terenów zieleni.

Edukacja przyrodnicza w mieście – od wiedzy do doświadczenia

Miasta inwestują w nowe parki, zieleńce, nasadzenia drzew i rozwiązania wspierające bioróżnorodność. Jednak równie ważne jak tworzenie zielonej infrastruktury jest budowanie społecznego zrozumienia jej wartości. Dlaczego w parku pozostawia się martwe drewno? Jaką rolę pełnią stare drzewa? Dlaczego niektóre fragmenty zieleni powinny zachować bardziej naturalny charakter? Co żyje w miejskich zbiornikach wodnych? Na te pytania trudno odpowiedzieć wyłącznie za pomocą tablic informacyjnych czy kampanii edukacyjnych.

Bezpośredni kontakt z przyrodą pozwala zobaczyć procesy, które na co dzień pozostają niezauważone. Podczas spaceru prowadzonego przez doświadczonego edukatora zwykła dziupla staje się punktem wyjścia do rozmowy o siedliskach ptaków, leżący pień – o obiegu materii w przyrodzie, a niewielki zbiornik wodny – o znaczeniu miejskich ekosystemów dla płazów i owadów. Tak rozumiana edukacja przyrodnicza nie wymaga wyjazdu poza miasto. Wykorzystuje zasoby, które mieszkańcy mają często w zasięgu krótkiego spaceru od domu.

Warszawskie mikrowyprawy – przyroda poznawana w praktyce

W 2026 roku Agencja Promocji Zieleni realizowała dla Zarządu Zieleni m.st. Warszawy program terenowych działań edukacyjnych obejmujący spacery dendrologiczne, obserwacje przyrodnicze, rodzinne mikrowyprawy i gry terenowe. Zajęcia odbywały się w różnych częściach Warszawy, między innymi na Polu Mokotowskim, w Parku Młocińskim, Parku Skaryszewskim, Parku Żerańskim, Wawrze, Wesołej i Lesie Bródnowskim. Każde spotkanie miało własny temat i scenariusz, wynikający z charakteru miejsca, jego przyrodniczych walorów oraz potrzeb uczestników.

Siedliska Warszawy – różnorodność w mieście

Podczas spaceru „Siedliska Warszawy – różnorodność w mieście”, prowadzonego przez dr hab. Piotra Sikorskiego, uczestnicy odkrywali bogactwo przyrodnicze Psiej Górki na Ursynowie. Poznawali różnorodne siedliska – od łąki kserotermicznej rozwijającej się na wzniesieniu usypanym z powojennych gruzów, przez pozostałości lasu grądowego, po tereny podlegające naturalnej sukcesji od kilkudziesięciu lat. Obserwowali charakterystyczne gatunki roślin i dowiadywali się, jak zachodzące procesy ekologiczne wpływają na miejską bioróżnorodność. Spotkanie wzbogaciły opowieści entomologa, prof. Kozłowskiego, o owadach zamieszkujących ten obszar. Ważnym tematem była również ochrona lokalnych siedlisk i zaangażowanie mieszkańców w zachowanie przyrodniczych walorów Psiej Górki. Spacer pokazał, jak cenne i zróżnicowane ekosystemy mogą rozwijać się w mieście, także na terenach pozornie nieuporządkowanych.

Ptaki w koronach miasta – Pole Mokotowskie

W czasie wydarzenia „Ptaki w koronach miasta – drzewa jako dom życia”, prowadzonego przez Michała Książka, uczestnicy odkrywali znaczenie drzew jako siedlisk wielu gatunków organizmów. Korzystali z lornetek, lunety obserwacyjnej i atlasu ptaków, poznawali głosy ptaków oraz uczyli się rozpoznawać ślady życia ukryte w koronach i pniach drzew. Szczególnie interesującym elementem spotkania była obserwacja dziupli, porostów oraz organizmów związanych z martwym drewnem. Przy zbiorniku wodnym uczestnicy mogli obserwować również młode kaczki i traszki. Spacer pokazywał, że miejskie drzewa są czymś znacznie więcej niż elementem kompozycji krajobrazowej – tworzą złożone środowisko życia.

Leśni Wojownicy – przygoda, która uczy współpracy

W kompleksie leśnym w Wesołej, w rejonie Starej Miłosnej, zorganizowano mikrowyprawę „Leśni Wojownicy”, prowadzoną przez Damiana Całkę. Dzieci i dorośli poznawali rośliny, uczyli się orientacji w terenie, korzystali z kompasów i wykonywali zadania inspirowane leśnym otoczeniem. Wspólne budowanie prostego schronienia, ćwiczenia sensoryczne i zadania wymagające współpracy pozwalały połączyć edukację przyrodniczą z ruchem, samodzielnością i rodzinną aktywnością. W tej formule las nie był wyłącznie miejscem spaceru. Stał się przestrzenią odkrywania, działania i wspólnego zdobywania doświadczeń.

Park Młociński – dzika przyroda w granicach miasta

Mikrowyprawa „Furtka do Natury – dzika przygoda w mieście” pozwoliła uczestnikom poznawać różnorodność siedlisk Parku Młocińskiego. Od suchych łąk, przez las grądowy, po środowiska łęgowe związane z bliskością Wisły – każdy fragment trasy otwierał kolejny temat. Uczestnicy poznawali rośliny, ich przystosowania i tradycyjne zastosowania. Ważną częścią zajęć było poznawanie przyrody poprzez zmysły: obserwację, dotyk, zapach i nasłuchiwanie.

Drzewa i grzyby – ukryte życie Parku Skaryszewskiego

Podczas spaceru dendrologicznego prowadzonego przez dr hab. Ewę Zaraś uczestnicy przyglądali się relacjom pomiędzy drzewami, grzybami i innymi organizmami. Obserwacja starych drzew, zamierających pni oraz martwego drewna stała się punktem wyjścia do rozmowy o cyklu życia drzewa, mikoryzie, symbiozie i procesach rozkładu materii organicznej. To szczególnie ważny temat w kontekście społecznego odbioru sposobów zarządzania zielenią miejską. Pozostawione fragmenty martwego drewna czy naturalnie starzejące się drzewa mogą budzić pytania mieszkańców. Edukacja terenowa pomaga wyjaśnić ich rolę ekologiczną i lepiej zrozumieć działania podejmowane na rzecz bioróżnorodności.

Gry terenowe – kiedy wiedza staje się odkrywaniem

W Parku Żerańskim zrealizowano „Dendro-wyzwanie”, łączące wiedzę o drzewach z historią miasta. Uczestnicy poruszali się pomiędzy punktami gry, rozwiązywali zagadki, szyfry i zadania logiczne. Z kolei w Parku Aktywności Rodzinnej w Wawrze odbyła się gra „Sosna – mistrzyni przetrwania”, nawiązująca do wyboru Sosny Falenickiej na Warszawskie Drzewo Roku 2026. Rodziny pracowały z mapami, wykonywały zadania przyrodnicze i poznawały przystosowania drzew do warunków środowiskowych. Obie formuły pokazały, jak można połączyć edukację botaniczną z samodzielnym działaniem, obserwacją i współpracą.

Las Bródnowski – przyroda, historia i tradycyjna wiedza

Październikowa mikrowyprawa prowadzona przez Damiana Całkę koncentrowała się na roślinach i grzybach, ich właściwościach oraz historycznych sposobach wykorzystania zasobów leśnych. Uczestnicy poznawali między innymi hubiaka pospolitego, obserwowali budowę grzybów i dowiadywali się, jak naturalne materiały wykorzystywano dawniej w codziennym życiu. Wyprawa łączyła botanikę, ekologię, historię i bezpośrednie doświadczenie przyrody.

Dlaczego miasta potrzebują takich działań?

Mikrowyprawy to coś więcej niż spacery przyrodnicze. Pomagają mieszkańcom lepiej poznać najbliższe otoczenie, zrozumieć zachodzące w nim procesy i dostrzec wartość miejsc, które na co dzień mijają bez większej uwagi. Dla dzieci to przede wszystkim nauka przez doświadczenie. Rozpoznawanie roślin, poszukiwanie śladów zwierząt czy rozwiązywanie zagadek terenowych rozwija ciekawość i zachęca do samodzielnego odkrywania przyrody. Wspólny udział rodziców i opiekunów sprawia, że taka wyprawa może stać się początkiem kolejnych rodzinnych spacerów.

Równie ważna jest edukacja dorosłych. Dlaczego część trawników kosi się rzadziej? Po co pozostawia się martwe drewno? Jaką rolę pełnią stare drzewa? W terenie łatwiej wyjaśnić te kwestie i pokazać, że sposób utrzymania zieleni ma bezpośredni wpływ na miejską przyrodę. Takie spotkania są również okazją do rozmowy między mieszkańcami a osobami odpowiedzialnymi za miejską zieleń. Pozwalają wyjaśniać decyzje dotyczące jej pielęgnacji, rozwiewać wątpliwości i budować wzajemne zrozumienie. Ma to szczególne znaczenie tam, gdzie miasta wprowadzają nowe, bardziej przyjazne przyrodzie zasady utrzymania terenów zieleni.

Jest też wymiar społeczny. Wspólne wyprawy łączą pokolenia, sprzyjają sąsiedzkim spotkaniom i zachęcają do aktywnego korzystania z lokalnych terenów zieleni. Pokazują przy tym, że kontakt z przyrodą nie wymaga dalekich wyjazdów – często wystarczy uważniej przyjrzeć się temu, co mamy tuż obok.

Zorganizujemy mikrowyprawy w Twoim mieście

Chcesz rozwijać edukację przyrodniczą mieszkańców, aktywizować rodziny z dziećmi lub pokazać wartość lokalnych terenów zieleni? Agencja Promocji Zieleni zaprasza do współpracy miasta, gminy, zarządy zieleni oraz instytucje samorządowe. Możemy wspólnie przygotować program spacerów przyrodniczych, rodzinnych mikrowypraw i edukacyjnych gier terenowych, dostosowany do charakteru miejsca i potrzeb lokalnej społeczności.

Porozmawiajmy o edukacji przyrodniczej w Twoim mieście.

Kontakt: kontakt@zielentozycie.pl